Dyniowate (Cucurbitaceae Juss.)

Jest to rodzina roślin zielnych należąca do rzędu dyniowców. Obejmuje ok. 1000 gatunków. Większość z poznanych gatunków występuje w obszarach tropikalnych i subtropikalnych, nieliczne tylko na obszarach klimatu umiarkowanego. W Polsce dziko rosną 4 gatunki przedstawicieli rodziny dyniowatych. W rodzinie tej znajduje się wiele ważnych roślin uprawnych, m.in.

  • ogórek,
  • dynia,
  • melon,
  • tykwa.


Dyniowate są to głównie rośliny zielne, nieliczne z nich to rośliny drzewiaste. Liczne gatunki są pnączami.
Łodyga dyniowatych często jest długa, wiotka, płożąca się lub wspinająca za pomocą przekształconych w wąsy liści.
Liście są pojedyncze, często klapowane, ułożone skrętolegle.
Kwiaty są najczęściej rozdzielnopłciowe na skutek zaniku pręcików lub słupka. Kielich i korona zrośnięte u podstawy. Pręciki zrastają się wszystkie lub parami, jeden zostaje wolny. Dolny trójkrotny słupek ma zalążnię jednokomorową z licznymi zalążkami.
Owoce tej rodziny to mięsiste jagody.
Nasiona są bezbielmowe, oleiste, z dużymi liścieniami.


Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo)

W stanie naturalnym dynia występuje w Ameryce Środkowej, skąd do Europy dotarła po odkryciach Kolumba. W Polsce jest uprawiana w ogrodach i na działkach. Spośród wielu znanych odmian dyni, w naszym kraju uprawia się dynię zwyczajną.

W leczeniu wykorzystuje się nasiona oraz owoce dyni.
Do celów leczniczych wykorzystuje się jedynie świeże pestki — nasiona i owoce dyni. Pestki wydobywa się z dojrzałych owoców, zwykle w sierpniu i we wrześniu.

Pestki dyni zawierają kukurbitacyny (związki terpenowe), fitosterole, fitynę, glikozyd, peponozyd oraz alkaloid o nieustalonym dotąd składzie chemicznym. Owoce poza cukrami i pektynami zawierają związki potasu i wapnia, magnezu i żelaza, z witamin: C, B1, PP oraz witaminę A.
Nasiona dyni od wieków były używane do zwalczania tasiemców; uzbrojonego, nieuzbrojonego, karłowatego, a także glist, owsików i tęgoryjca dwunastnicy. Właściwości przeciwrobacze nasion dyni wynikają z zawartości kurkubitacyn, które są dobrze rozpuszczalne w wodzie i łatwo przenikają do ciał pasożytów przewodu pokarmowego. Związki te powodują porażenie układu nerwowego pasożyta. Istotną sprawą jest fakt, że związki te są toksyczne dla pasożytów, natomiast nie są wchłaniane przez organizmy leczonych ludzi i zwierząt i nie drażnią przewodu pokarmowego.
Wykazano, że świeże nasiona dyni mogą zapobiegać przerostowi prostaty.
Uprawiane nasiona dyni różnią się między sobą zawartością kurkubitacyn, a więc i siłą działania przeciwrobaczego. Podkreślić należy, że właściwości przeciwrobacze mają tylko świeże nasiona dyni. Po wysuszeniu tracą tą właściwość.

Owoce dyni ze względu na walory dietetyczne są używane do przyrządzenia potraw, sałatek, konfitur. Dzięki zawartości witamin, mikroelementów, soli mineralnych i pektyn mogą być używane jako lek wspomagający w leczeniu chorób. Owoce dyni są polecane ludziom z miażdżycą, ze stwardnieniem tętnic, z nadciśnieniem tętniczym, a także w przypadkach obrzęków w niewydolności nerek, serca czy wątroby. Związki w nich zawarte działają moczopędnie, mogą być również używane przy leczeniu zaparć szczególnie u ludzi otyłych.

Dynia figolistna (Cucurbita ficifolia)

Gatunek pochodzi z Ameryki Środkowej i jest uprawiany w tropikach Nowego Świata, rzadziej Afryki i Azji Południowo-Wschodniej – przede wszystkim na Filipinach.

Dynia figolistna różni się od innych gatunków dyń charakterystycznymi owocami i formą liści, które przypominają liście figowca pospolitego (figi). Jagody są okrągłe lub owalne, wielkości do 50 cm. Gładka okrywa owoców dyni figolistnej jest w stanie dojrzałym marmurkowata, zielonkawo- biała lub zielona z białymi paskami i plamami. Szypułka jest słabo 5-kanciasta i przy owocu prawie nierozszerzona, miąższ jest biały i włóknisty. Płaskie nasiona są podługowato-eliptyczne, wielkości 15-25 mm i dojrzałe czarne lub brązowe.

Owoce zbiera się dojrzałe lub niedojrzałe. Owoce mogą w miejscach chłodnych i suchych leżakować miesiącami.
Miąższ niedojrzałych owoców dusi się na jarzynę lub gotuje w zupach. Kawałeczki dojrzałego miąższu obtoczone w cukrze podaje się jako słodycze lub deser, można też je przerabiać na marmoladę lub dżem. Z posłodzonego i sfermetowanego miąższu otrzymuje się napój alkoholowy. Jądra nasion jada się na surowo, palone lub gotowane, w Ameryce Południowej mieli się na mączkę do zasmażek do sosów.

W odróżnieniu od innych gatunków tego rodzaju dynia figolistna udaje się w stosunkowo niższej temperaturze i dlatego jest uprawiana przede wszystkim na terenach wyżynnych i górskich, np. w tropikach Ameryki na wysokości 1000-2800 m n.p.m. Jest to roślina krótkiego dnia, rozmnażana z nasion i stosunkowo późno kwitnąca.

Tykwa pospolita, kalebasa (Lagenaria siceraria)

Pierwotny obszar występowania tykwy pospolitej pozostaje nieznany, pokrewne gatunki z tego rodzaju rosną w Afryce. Liczne odmiany botaniczne uprawia się w tropikach i subtropikach na całym świecie.

Jednoroczna, pnąca lub płożąca roślina zielna wydaje silne, podłużnie pobrużdżone pędy, długości ponad 10 m, gruczołkowato owłosione i o widlasto rozgałęzionych wąsach czepnych. Liście mają szerokość 10-14 cm, są owalne, ząbkowane, niewcinane lub klapowane, po roztarciu wydają piżmową woń. Ogonki liściowe mają u nasady blaszki dwa gruczoły.
Rozdzielnopłciowe kwiaty wyrastają z kątów liści i mają do 10 cm szerokości, męskie 5-25 cm, żeńskie są krótkoszypułkowe. Płatki korony są białe i wełnisto owłosione.
Owoce są bardzo zróżnicowane w kształtach i formach

  • okrągłe,
  • gruszkowate,
  • wybrzuszone,
  • butelkowate,
  • stożkowate, i inne,
  • często wygięte i różnej wielkości (do 1 m).

Ich dojrzała okrywa jest twarda, zielona, często biało kropkowana do prawie białej, rzadko żebrowana lub pomarszczona.
Miąższ młodszych owoców jest soczysty i białawozielony, u niektórych odmian gorzki. Białe lub brązowe, gładkie, szorstkie lub bruzdkowane nasiona, długości do 2 cm, mają 2 rożkowate wyrostki. Nasiona otoczone są białą masą miąższu.
U starszych owoców miąższ kurczy się i w końcu pozostaje tylko twarda, zdrewniała, brązowa okrywa i nasiona wewnątrz.

Tykwa pospolita jako źródło pożywienia ma drugorzędne znaczenie. Młode owoce odmian bez goryczy dusi się lub gotuje, zazwyczaj bez nasion, i jada na jarzynę. Można je konserwować, lub też suszyć pokrojone na plastry jagody. Gorzkie tykwy są niejadalne, a nawet trujące.
Gotowane nasiona można podawać na przykład jako dodatek do zup.
Liście i młode pędy przygotowuje się jak jarzynę.

Gatunek ten uprawiany jest od tysięcy lat ze względu na wszechstronność zastosowania zdrewniałych i bardzo i trwałych okryw owocu. Z małych owoców kalebasy można robić łyżki, warząchwie i naczynia do picia. Większe służą jako zbiorniki na olej i wodę, miski, talerze, dzbanki, kapelusze, pływaki do sieci rybackich i do wielu innych celów.
Powszechne jest zastosowanie tykw do i prac snycerskich i rzeźbiarskich. Można tu wymienić takie przedmioty powszechnego użytku, jak widelce lub fajki czy dzieła sztuki zdobniczej i maski.
Tykwy mogą służyć jako pudła rezonansowe do różnych instrumentów muzycznych, na przykład lutnie czy hinduski sitar, afrykańskie ksylofoniczne marimby czy bębny i grzechotki. Poza tym z owoców tykwy wycina się gwizdki, flety i rożki. W wielu regionach Afryki, Ameryki Południowej i Nowej Gwinei plemiona pierwotne używają tykw jako osłon na penisa.
W przeszłości w Chinach robiono z owoców tykwy ozdobne, małe klatki dla świerszczy.

Tykwa pospolita najlepiej rośnie w tropikalnym klimacie nizinnym. Jej owoce można kształtować, owijając je sznurkami w fazie wzrostu. Pierwsze owoce rośliny wydają blisko 4 miesiące od siewu.

Arbuz, kawon (Citruilus lanatus)

Gatunek pochodzi z rejonów suchych tropikalnej i subtropikalnej Afryki i uprawiany jest na całym świecie w klimacie śródziemnomorskim, subtropikalnym i tropikalnym.

Arbuz jest jednoroczną, jednopienną, płożącą rośliną o cienkich, kanciastych i pobrużdżonych, długich, biało i miękko owłosionych pędach, długości 1,5-5 m. W węzłach wyrastają 2-3-krotnie rozgałęzione wąsy czepne. Naprzemianległe liście osadzone są na ogonkach długości 1-14 cm.  Rozdzielnopłciowe kwiaty wyrastają pojedynczo na długich, owłosionych szypułkach z kątów liści.

Arbuz jest okrągławą jagodą, wielkości do 70 cm, o nagiej, rzadko owłosionej, grubomięsistej okrywie, która jest jednorodnie zabarwiona na zielono lub żółtawo albo jest paskowana lub poplamiona zielono-beżowo. Zwarty, bardzo soczysty, słodkawo-wodnisty miąższ jest najczęściej czerwony, rzadziej różowy, pomarańczowy, żółty lub biały i ma strukturę od ziarnistej do włóknistej. Zawiera kilkaset nasion płaskich, jajowatych, gładkich, czarniawych, brązowych, czerwonych lub żółtawych.

Soczysty miąższ dojrzałych owoców jadany jest głównie na surowo lub przerabiany na sok lub syrop. Młode owoce arbuzów można dusić na jarzynę. W Azji Południowo-Wschodniej pokrojone w kostkę okrywy dojrzałych owoców marynuje się w zalewie słodko-kwaśnej lub kisi w solance. Pożywne, bogate w tłuszcze i białka jądra nasiona praży się i posolone jada się na przekąskę i jako dodatek do różnych dań lub mielone dodaje do wypieków. Młode liście można przygotowywać na jarzynę.

Arbuz preferuje suchy i ciepły klimat oraz żyzne gleby. Rośliny rozmnaża się z nasion. Po 3 miesiącach od wysiewu dojrzewają pierwsze owoce. Owoce zbiera się dojrzałe. Schłodzone, ale nie poniżej 10’C, można przechowywać do 2 tygodni. Dojrzałość do spożycia poznaje się po głuchym odgłosie przy opukiwaniu jagody.

Melon (Cucumis melo)

Melon pochodzi prawdopodobnie ze wschodniej Afryki. Uprawiany był już tysiące lat temu w Egipcie, a dziś jest sadzony na całym świecie w klimacie śródziemnomorskim i tropikalnym.

Melon jest płożącą lub wspinającą się zielną rośliną jednoroczną, silnie rozgałęzioną, szorstko i ostro owłosioną, jednopienną, o żłobkowanych pędach długości do 3 m i nierozgałęzionych, na końcach znajdują się spiralnie zwinięte wąsy czepne.
Rozdzielno- lub obupłciowe kwiaty osadzone są na szypułkach długości do 3 cm są zebrane po 1 do 4 w kątach liści, liście osadzone są na ogonkach długości do 20 cm.
Jagody licznych odmian melona są zróżnicowane, okrągłe do eliptycznych, gładkie, pomarszczone lub żebrowane, z pękającą lub siatkowatą okrywą, nagie lub drobno owłosione, gładkie, szorstkie lub podłużnie żłobkowane, białawe do mocno żółtych, żółtobrązowe lub zielone, pomarańczowe lub plamiste, wielkości do 30 cm i o masie do 2 kg.
Soczysty, dojrzały miękki, słodki miąższ jest w zależności od odmiany mniej lub bardziej aromatyczny, żółty, czerwonawy, pomarańczowy, biały lub zielony. W centralnej komorze nasiennej znajdują się liczne, płaskoeliptyczne, białe lub jasnobrązowe, gładkie nasiona, wielkości 5-15 x 2-8 mm.

Dojrzałe jagody jada się surowe jako owoc, dodaje do sałatek owocowych lub zmiksowane z wodą bądź mlekiem pija jako napój. Niedojrzałe jagody gotuje się na jarzynę lub marynuje. Bogate w tłuszcze nasiona jada się po uprażeniu.

Rośliny najlepiej udają się na żyznych, nie nazbyt wilgotnych stanowiskach w pełnym słońcu, przy temperaturze od 24 do 28’C. Bardzo liczne odmiany botaniczne i uprawne o bardzo zróżnicowanych cechach owoców rozmnaża się z nasion. Owoce można zbierać już 3-4 miesiące od siewu. Owoce po schłodzeniu można przechowywać 1-2 tygodnie.

Ogórek siewny (Cucumis sativus)

Ogórek należy do grupy najczęściej uprawianych roślin z rodziny dyniowatych.
Występuje w niezliczonych odmianach uprawnych.
Ojczyzna ogórka leży prawdopodobnie u podnóży południowych Himalajów, gdzie już od ponad
3000 lat jest on uprawiany. Dziś rośliny te uprawiane są na całym świecie w tropikach i subtropikach, a także na dużych obszarach w strefie umiarkowanej jako letnie warzywo owocowe i warzywo szklarniowe.

Ogórek to płożąca lub wspinająca się roślina zielna. Wytwarza 4-5-kanciaste, szorstko owłosione pędy długości ponad 5 m, z niepodzielonymi, spiralnie skręcającymi się wąsami czepnymi, długości do 30 cm.
Szorstko owłosione blaszki liściowe są trójkątne do jajowatych, ostro zakończone, klapowane, ząbkowane, o głęboko sercowatej nasadzie, ogonki liściowe mają do 20 cm długości. Z reguły rozdzielnopłciowe kwiaty wyrastają pojedynczo (żeńskie) lub w grupach po 3-7 (męskie) z kątów liściowych. Szypułki mają długość 3-5 mm. Mają dzwonkowate, 5-łatkowe, gęsto owłosione kielichy zrosłodziałkowe, długości do 1 cm i szeroko-dzwonkowate, 5-łatkowe, żółte, owłosione rurki korony, długości do 2 cm.

Zwisające lub leżące na ziemi owoce ogórka są zróżnicowane, walcowate, eliptyczne, jajowate lub okrągławe, mniej lub bardziej wygięte i bardzo różnej wielkości. Cienka lub twarda okrywa jest gładka, szorstko owłosiona, brodawkowata, pomarszczona lub kolczasta, zwykle podłużnie prążkowana i w stanie dojrzałym bladozielona, żółtozielona lub żółta. Zwarty, bardzo soczysty miąższ jest zielonkawo- do żółtawobiałego o łagodnym, słodko-aromatycznym, czasem też gorzkim smaku. Miąższ otacza liczne płaskie, podługowato-jajowate nasiona, długości do 1 cm, otoczone wodnistymi, szklistymi osnówkami.

Stosunkowo mało pożywne jagody jada się wraz z okrywą i nasionami na surowo jak owoc, jako sałatkę (mizeria), duszone na jarzynę lub kiszone w solance i marynowane w occie z przyprawami. Z reguły jada się niedojrzałe, nie w pełni wyrośnięte i zielone owoce, jednakże na targowiskach tropikalnych dość często widuje się wystawione na sprzedaż dojrzałe, żółte ogórki.

Ojczyzna ogórka leży prawdopodobnie u podnóży południowych Himalajów, gdzie już od ponad 3000 lat jest on uprawiany. Dziś rośliny te uprawiane są na całym świecie w tropikach i subtropikach, a także na dużych obszarach w strefie umiarkowanej jako letnie warzywo owocowe i warzywo szklarniowe.

Wrażliwy na mróz i szybko rosnący ogórek udaje się w wysokiej temperaturze, na żyznych glebach o dobrym zaopatrzeniu w wodę; w tropikach można go uprawiać i zbierać plony przez cały rok. Lekko schłodzone po zbiorze, niedojrzałe owoce zachowują trwałość prawie 2 tygodnie; temperatura poniżej 10°C powoduje uszkodzenia mrozowe na owocach.

Ogórek afrykański, ogórek kiwano (Cucumis metulifer)

Gatunek ogórka pochodzący z rejonu Kalahari w południowo-zachodniej Afryce.

Łodygę ma długą i płożąca.
Żółtopomarańczowe kwiaty są nieco mniejsze niż u krajowego ogórka. Są to kwiaty rozdzielnopłciowe, ale na jednej roślinie występują zarówno kwiaty męskie, jak i żeńskie.
Owalne owoce mają długość 10-15 cm i ważą 200-300 g. Skórka kiwano ma barwę początkowo zieloną, a następnie jaskrawo-pomarańczową z jasnymi plamami. Wnętrze owocu wypełnia zielonożółty miąższ, zawierający ok. 500 nasion.

Ogórek afrykański, a raczej jego dziwaczne, atrakcyjne owoce pojawiły się ostatnio na rynku europejskim.
Kiwano jest uprawiane w niektórych krajach jako warzywo. Jak przystało na roślinę, która pochodzi z tropików jest gatunkiem wybitnie ciepłolubnym. Jego wzrost ustaje przy temperaturze poniżej +15° C, a gdy utrzymuje się temperatura poniżej +5° C zamiera.
W Polsce ogórek afrykański może być uprawiany pod folią lub w szklarniach z nasion otrzymanych z dojrzałych owoców. W optymalnych warunkach rośnie bardzo szybko – nawet 20 cm na dzień. Z jednej rośliny można otrzymać kilka-kilkanaście owoców.
W odróżnieniu od ogórka siewnego ogórek afrykański spożywa się w stanie dojrzałym.

Miąższ kiwano o orzeźwiającym smaku, wraz ze znajdującymi się w środku nasionami spożywa się na surowo. Jego smak jest zbliżony do kiwi, melona i ogórka, a zapach do banana. Kiwano można dodawać do sałatek owocowych, deserów, ryb i owoców morza. Doskonale nadaje się do przyrządzania sałatek owocowych, deserów, a ponadto jest niskokaloryczny.
Owoce bardzo dobrze przechowują się w mieszkaniu (do 6 miesięcy), stanowiąc oryginalny element zdobniczy i zachowując przez cały czas przydatność do spożycia.

A to ciekawe…
Ogórek afrykański swoją drugą nazwę – kiwano, otrzymał w Nowej Zelandii, pochodzi ona od słów kiwi i banan, gdyż przypomina pod względem smaku i aromatu te owoce. W anglojęzycznych krajach ogórek afrykański nazywany jest też rogatym ogórkiem, lub rogatym afrykańskim melonem.

Gąbczak kanciasty, trukwa ostrokątna (Luffa acutangula)

Jednoroczna roślina pochodząca z tropikalnych obszarów Azji. Pokrój rośliny jest bardzo podobny do trukwy egipskiej. Jednakże owoce są odmiennego kształtu.

Gąbczak kanciasty jest silną, jednoroczną, jednopienną, wijącą się rośliną dyniowatą.
Liście, wielkości 10-25 cm, są sercowate, spiczaste, klapowane lub całobrzegie, szorstkie, bladozielone i po roztarciu wydzielają mocny zapach.
Kwiaty męskie zebrane są w grona na szypułach długości 15-35 cm, kwiaty żeńskie wyrastają pojedynczo z tego samego kąta liściowego co kwiatostan męski.

Owoce są maczugowate, o długości dochodzącej do 30 cm i o 10 ostrych, oskrzydlonych krawędziach. Jadalne są młode owoce,  mają one matowo zieloną, grubości około 1 mm, słabo pomarszczoną okrywę i zielonkawobiały, zwarty, soczysty miąższ o łagodnym, słodkawym smaku. Liczne płaskie – owalne lub jajowate, ostro zakończone, białawe lub czarniawe  nasiona  są otoczone soczystymi, szklistymi osnówkami.

Korzenie, owoce i olej z nasion są wykorzystywane leczniczo

Zapytania z Google:

  • tykwa
  • dyniowate
  • arbuz
  • rośliny dyniowate
  • dynia witaminy
  • roślina tropikalna pokrewna dyni
  • owoce dyniowate
  • kiwano właściwości
  • tykwa pospolita
  • rodzina dyni

Comments are closed.