Kawa (kawa arabska, kawa ziarnista, kawa liberyjska)

Coffea arabica, rodzina: Marzanowate (Rubiaceae)

Kawa arabska jest gatunkiem o największym znaczeniu gospodarczym i ekonomicznym, najwyższej jakości, najdłużej i najpowszechniej uprawianym. Pochodzi prawdopodobnie z Etiopii.

Rodzaj kawa obejmuje około 60 gatunków, występujących w tropikach Starego Świata, z których 3 afrykańskie mają ponadregionalne znaczenie ekonomiczne: kawa arabska, kawa ziarnista i kawa liberyjska. Rośliny kawy są zimozielonymi krzewami lub małymi, nisko i silnie rozgałęzionymi drzewami wysokości do 8 m. Ich liście są całobrzegie, od góry błyszczące, ciemnozielone, od spodu matowe i jaśniej zielone, o bardziej lub mniej falistym brzegu. Kwiaty długości do 5 cm zebrane są w pęczki w krótkich kwiatostanach wyrastających z kątów liści.

Krótko- i gruboszypułkowe pestkowce kawy, które w stanie dojrzałym są pomarańczowoczerwone, czerwonobrązowe do czerwonawoczarnych, rosną gęsto upakowane i ściśnięte. Owoce są owalne, z dyskowatym wgłębieniem na końcu. Zewnętrzna okrywa jest jędrna, słabo błyszcząca, pod spodem znajduje się soczysty, czerwony miąższ oraz cienka, miękka, szklisto-żółta jego wewnętrzna warstwa, otaczająca dwa leżące obok siebie nasiona. Każde z nasion jest owalne, na zewnątrz wybrzuszone, od strony środkowej – czyli tam, gdzie nasiona do siebie przylegają – płaskie i z podłużną bruzdą. Nasiona są dodatkowo osłonięte błoniastą okrywą nasienną.

Kawa liberyjska różni się od dwóch pozostałych gatunków przede wszystkim większymi liśćmi i owocami. Jej blaszki liściowe mają do 30 cm długości, ogonki do 1,5 cm, a owoce na szypułkach, długości do 5 cm.

Liście bardzo podobnych do siebie kawy arabskiej i ziarnistej mają do 25 cm długości i 10 cm szerokości, liście kawy ziarnistej są bardzo błyszczące. Kwiatostany kawy arabskiej złożone są z do 16 kwiatów, kawy ziarnistej do 60. Bardzo krótkoszypułkowe pestkowce obu gatunków mają około 1,5 cm długości i 1,2 cm szerokości.
Owoce kawy arabskiej opadają po dojrzeniu, natomiast owoce kawy ziarnistej bardzo długo pozostają na roślinie.

Pozbawione okrywy nasiennej, szarozielone nasiona kawy są palone i mielone. Zalane wrzącą wodą dają wysoko ceniony od wieków napój, który dzięki kofeinie działa pobudzająco. Palone nasiona kawy stosuje się poza tym do przyprawiania wypieków, słodkich potraw i słodyczy. W Jemenie suszony miąższ owoców parzy się we wrzątku i w ten sposób uzyskuje napój zwany gischer. Ekstrakt z wywaru kawowego przerabia się na kawę rozpuszczalną (instant).

Aby usunąć miąższ i okrywę nasienną, nasiona suszy się na słońcu, a następnie mechanicznie oczyszcza. W innej metodzie, w której otrzymuje się kawę łagodniejszą, przepłukane wodą owoce trafiają do urządzenia miażdżącego miękisz bez uszkadzania nasion. Pozbawione w większej części miękiszu nasiona poddaje się przez kilka dni fermentacji w kadziach, gdzie odpadają resztki miąższu. Później nasiona się suszy i maszynowo rozdziela.
Kawę uprawia się na plantacjach oraz w drobnych gospodarstwach rolnych. Gatunki udają się w klimacie tropikalnym, kawa arabska najlepiej w chłodniejszych położeniach górskich, liberyjska i ziarnista natomiast na wilgotnych i gorących nizinach tropikalnych. Głębokie gleby, dostateczne nawadnianie i dobre nawożenie są korzystne dla wysokich plonów.
Krzewy w wilgotnym klimacie są bardzo podatne na choroby grzybowe, które mogą doprowadzić do zniszczenia upraw na dużych obszarach.
Liczne odmiany uprawne kawy rozmnaża się z nasion lub z sadzonek. Rośliny prowadzi się w formie krzewiastej, owocują dobrze ponad 20 lat. Owoce zbiera się dojrzałe, czerwone, ręcznie pojedynczo z krzewu lub po opadnięciu z ziemi. Mogą leżeć na ziemi przez wiele tygodni, nie tracąc nic ze swojej jakości.

A to ciekawe…
Pierwsze duże plantacje powstały w Jemenie i z portu Mokka nasiona były eksportowane od XVI w. do Europy.
Monopolistą w uprawie kawy do XVIII w. był Jemen, później uprawa szybko rozprzestrzeniła się we wszystkich krajach tropikalnych i dziś prawie zupełnie zaniknęła w państwach arabskich. W XIX w. odkryto w tropikach zachodniej Afryki kawę liberyjską jako roślinę użytkową, na początku XX w. zaś kawę ziarnistą w zachodniej części Afryki równikowej. Największa część światowej produkcji kawy pochodzi obecnie z Ameryki Łacińskiej.

Comments are closed.