Kozłek lekarski (Valeriana officinalis L.)

Zwany jest powszechnie walerianą, jest to bylina występująca w lesistych i wilgotnych rejonach Europy, Azji Mniejszej, Zachodniej i Środkowej aż po Japonię.
W Polsce rośnie w wilgotnych zaroślach, a nawet na skałach całego kraju.

Kozłek to zbiorowy gatunek, obejmującym kilka odmian, różniących się wysokością łodygi oraz kształtem liści. Najczęściej występuje u nas i jest uprawiana odmiana kozłka szerokolistna – Valeriana officinalis L. varietas latifolia Vahl. o łodydze do 2 m, niezbyt licznych listkach. Znane są także inne odmiany, jak varietas media o łodydze do 150 cm i listkach dość licznych, lancetowatych oraz varietas tenuifolia o łodydze do 70 cm i listkach licznych, wąskolancetowatych lub równowąskich, zwykle całobrzegich.
Wszystkie wymienione odmiany mają łodygę silną, prostą, niegałęzistą, bruzdowaną, dołem nieco owłosioną, wyżej nagą. Kwiaty drobne białawe lub bladoróżowe, bardzo liczne, zebrane w baldachokształtne kwiatostany na szczytach łodyg. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Owoce bardzo drobne, nagie lub owłosione. Pod ziemią kozłek wytwarza jajowate lub odwrotnie stożkowate kłącza, długości do 5 cm, oraz bardzo liczne walcowate korzenie grubości do 3 mm i długości do 30 cm.

W celach leczniczych zbiera się jesienią lub wiosną w maju przed kwitnieniem korzenie i kłącza, suszy w suszarniach. Świeża roślina nie pachnie, swoistego zapachu nabiera dopiero w czasie suszenia.

Korzeń kozłka zawiera 0,5-2,0% olejku eterycznego, ponadto alkaloidy terpenowe (np. walerynina, scynantyna, aktynidyna działająca pobudzająco na koty), związki trójterpenowe (np. walerozyd A), a także wolne kwasy organiczne (np. kwas izowalerianowy, powstający z rozpadu związków estrowych w czasie suszenia surowca, kwas chlorogenowy i kwas kawowy). Podstawowe związki czynne kozłka stanowią trójestrowe połączenia zwane walepotriatami w ilości 0,1-0,9%. Są to trójestry polihydroksycyklopentanopyranu z kwasami izowalerianowym, octowym, izokapronowym i β-acetooksywalerianowym.

Przetwory z korzeni kozłka mają szerokie zastosowanie w stanach pobudzenia nerwowego, wywołanych czynnikami zewnętrznymi i są bardzo często zalecane w różnych schorzeniach jako jeden z ważnych środków łagodnie uspokajających. Przetwory z kozłka wywołują stan odprężenia psychicznego u osób z trudnością zasypiania.
Ziele kozłka stosuje się również w niektórych dolegliwościach spowodowanych zaburzeniami czynnościowymi, jak przyspieszone bicie serca na tle nerwowym, ból głowy, pulsowanie w skroniach, a nawet lekkie zawroty głowy i zaburzenia naczynioruchowe.  Jednoczesne podawanie wyciągu z korzeni kozłka i barbituranów w padaczce umożliwia obniżenie dawki tych ostatnich i zmniejszenie ich ubocznego działania. Większe znaczenie ma stosowanie kozłka w napadach padaczkowych częściowych, przebiegających bez utraty świadomości (np. drganie policzków, zawroty głowy, upośledzenie mowy, wzroku lub słuchu) jako leczenie skojarzone z odpowiednimi preparatami syntetycznymi.
Działanie rozkurczowe korzeni kozłka obejmuje mięśnie gładkie, głównie przewodu pokarmowego, a w niewielkim stopniu ścian naczyń krwionośnych. Działanie wiatropędne jest ściśle powiązane z efektem rozkurczowym oraz zwiększonym wydzielaniem soków trawiennych, zwłaszcza gdy przyczyną dolegliwości był stan nerwowy pacjenta.
Obserwuje się także słabe działanie przeciwcukrzycowe z jednoczesnym zmniejszeniem częstotliwości oddawania moczu i osłabieniem uczucia pragnienia. Mało znane jest również działanie przeciwrobaczycowe na owsiki i glisty jelitowe, a także działanie zewnętrzne na skórę głowy przy łupieżu i łojotoku, w niektórych dermatozach, a nawet stanach zapalnych oczu.

Przetwory z korzeni kozłka mają zróżnicowaną wartość leczniczą w zależności od tego, czy są to wyciągi alkoholowe, czy wodne, ponieważ główne składniki czynne, jak olejek eteryczny i walepotriaty rozpuszczają się lepiej w alkoholu, niż w wodzie.

W przypadku stosowania ziela kozłka nie stwierdzono objawów niepożądanych przy przestrzeganiu zalecanej dawki.

Zapytania z Google:

  • kozłek lekarski

Comments are closed.