Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng)

Jest reliktową byliną z rodziny araliowatych. Rośnie dziko w północno-wschodnich Chinach, na północy Półwyspu Koreańskiego, w Japonii i w Rosji (basen rzeki Ussuri i Kraj Przymorski), w dziewiczych lasach liściasto-iglastych, głównie na zboczach gór, na luźnych glebach o dobrych stosunkach wodnych. Uprawiany jest w północno-wschodnich Chinach, na Półwyspie Koreańskim, w Japonii, USA i Rosji.

Wieloletnimi zimującymi narządami żeń-szenia są korzeń i kłącze. Korzeń jest palowy, słabo rozgałęziony, mięsisty, białawo-szary lub żółtawy. Łodyga wzniesiona, naga, obła, wewnątrz pusta, wysokości 30—70 cm, przeważnie pojedyncza, w górnej części z okółkiem 3—5 liści (rzadko więcej). Liście o długich ogonkach, palczaste, złożone z 5 (7) listków brzegiem ostro ząbkowanych. Listki lancetowate, o klinowatej podstawie, z włoskami na nerwach. Listek środkowy większy od bocznych. Liście roślin rocznych i dwuletnich mają 12—15 cm długości, roślin starszych — 40 cm. Ze środka okółka liści wyrasta łodyga kwiatowa zakończona baldachem złożonym z 15—20 drobnych, zielonkawobiałych lub bladoróżowych, obupłciowych kwiatów o słabym zapachu. Pręcików 5, słupek 1 o dwóch szyjkach. Zalążnia 2—(3)-komorowa.
Owoc — jaskrawoczerwony, jagodokształtny pestkowiec, nieco spłaszczony z boków, zawierający (1)—2—(3) tarczowate nasiona zrośnięte po dwa, średnicy 3—6 mm. Dojrzałe nasiona, znajdujące się w twardej, białej pestce, zawierają malutki, niedorozwinięty zarodek rozrastający się po opadnięciu nasion. Wiąże się z tym bardzo wolne (po 18—20 miesiącach) kiełkowanie nasion. Masa 1000 nasion od 23 do 37 g.
Znane są stuletnie rośliny żeń-szenia. Do dziś przechowuje się w Chinach 200-letni, ważący 600 g korzeń, znaleziony w 1905 r. podczas budowy linii kolejowej do Suczou.
Zasoby żeń-szenia są obecnie bardzo małe. Roczne zbiory w lasach Półwyspu Koreańskiego i Chin nie przekraczają 3—4 kg (w latach trzydziestych zbierano na Półwyspie Koreańskim około 30 kg, a w Chinach — do 500 kg). W Kraju Przymorskim w Rosji zbierano do 130 kg korzeni.

Żeń-szeń był i pozostaje nadal najsławniejszą rośliną leczniczą, co znalazło wyraz w jego licznych ludowych nazwach: „człowiek-korzeń”, „korzeń życia”, „cud świata”, „korzeń-piorun”, „korzeń krwi”, „boskie ziele”, „sól ziemi”, „dar nieśmiertelności”, „ziarno ziemi”, „dusza jaspisu” i in. Ta roślina, szeroko stosowana w lecznictwie ludowym krajów Azji Wschodniej, znana jest od czterech lub pięciu tysiącleci. Pierwsze wzmianki o żeń-szeniu spotyka się w najstarszych chińskich dziełach o środkach leczniczych („Szeń-nun-ben-cao”, I w. przed naszą erą).

Do Europy przywiezione zostały po raz pierwszy suche korzenie żeń-szenia z Japonii, w 1610 r., przez kupców holenderskich. Nalewkę żeń-szenia pod nazwą „pentao” stosowali nadworni lekarze Ludwika XIV w celu leczenia niemocy płciowej. Korzenie żeń-szenia kosztowały wówczas bajońskie sumy.
W roku 1718 francuski misjonarz Laffitaux, żyjący wśród Irokezów w Quebec (Kanada), opisał stosowanie przez Indian w celach leczniczych innego gatunku — żeń-szenia pięciolistnego (Panax quinquefolium ). Indianie z plemienia Sju znali oryginalny sposób konserwacji korzeni żeń-szenia pięciolistnego, dzięki któremu stawały się one nieco przezroczyste i twarde jak kość. Wykrycie żeń-szenia w Kanadzie, a następnie w lasach Nowej Anglii i USA oraz w szeregu rejonów Ameryki Południowej spowodowało „gorączkę żeń-szeniową” na kontynencie amerykańskim. Rabunkowa eksploatacja żeń-szenia pięciolistnego doprowadziła do prawie całkowitego zniknięcia tego gatunku. Ustawy mające na celu ochronę tej rośliny nie dały dotychczas oczekiwanych wyników.
Po wykryciu żeń-szenia pięciolistnego botanicy znaleźli jeszcze kilka gatunków tego rodzaju

  • w Japonii — żeń-szeń japoński (Panax japonicus),
  • w północnych Chinach — Panax pseudo-ginseng i Panax bipinnatifidus,
  • w Ameryce Północnej — Panax trifolius,

mają one jednak słabsze właściwości lecznicze niż żeń-szeń właściwy.

W Rosji żeń-szeń właściwy został opisany po raz pierwszy w 1675 r. przez rosyjskiego posła w Chinach, bojara N. Spafarija. Dzięki niemu także korzeń żeń-szenia dostał się do jego ojczyzny. W Muzeum Instytutu Botanicznego AN ZSRR przechowywane są korzenie żeń-szenia przesłane Rosji na początku XX w. przez chińskiego bogdychana. W 1906 r. mgr M. Golawlo przeprowadził pierwsze badania żeń-szenia, pierwsze zaś doświadczenie z uprawą szklarniową żeń-szenia założono w 1910 r. w Petersburgskim Ogrodzie Botanicznym. W 1910 r. kupiec i hodowca reniferów Jankowski założył w Kraju Przymorskim około hektarową plantację, która istniała 12 lat. W 1932 r. zaczęto uprawiać żeń-szeń na skalę doświadczalną w rezerwatach Suputinski i „Kiedrowaja pad”. W 1961 r. założono sowchoz „Żeń-szeń”. Nieduże doświadczalne plantacje prowadzono pod Moskwą, w Teberdzie (Kaukaz Północny), Zakatałach (Azerbejdżan), na Syberii Zachodniej, na Uralu, w Permie, Kijowie i na innych terenach.

W warunkach naturalnych wschody żeń-szenia pojawiają się po upływie 22 miesięcy od dojrzenia owoców. Taki okres jest potrzebny do zróżnicowania się w zarodku liścieni, korzonka zarodkowego i pączka. W pierwszym roku życia roślina wytwarza tylko jeden 3-palczasty liść, którego ogonek pełni funkcję łodygi. Wysokość rośliny wynosi 6—8 cm. W następnych latach tworzy się jeden 5-palczasty liść, a później rozetka złożona z 2—6 liści (trzeci liść pojawia się w warunkach naturalnych dopiero w 10 roku życia rośliny). W warunkach naturalnych niezwykle rzadko spotyka się rośliny z 7-liściową rozetką, na plantacjach 3-letnie rośliny mają już 3 liście, 5-letnie zaś 4 liście a nawet i więcej.
Na kłączu rozwijają się liczne pączki śpiące i jeden zimujący pączek, który tworzy się 2 lata. Jego zamarcie jest często przyczyną „snu” rośliny. „Sen” może być też spowodowany obumieraniem kłącza, może on trwać 20 lat i dłużej, po czym roślina wznawia wzrost. Pod względem długości i średnicy kłącze ustępuje korzeniowi i ma nierówną powierzchnię, z bliznami po opadłych pędach wegetatywnych. Liczba blizn na kłączu świadczy w pewnym stopniu o wieku rośliny.
W warunkach naturalnych masa korzeni roślin 1-5-letnich nie przekracza 1g, roślin 20-25-letnich 20-25g. Na plantacjach masa korzeni po 2 latach dochodzi do 3-7g, po 3 latach do 6-20g, a po 4 latach do 35-60g. W warunkach naturalnych korzenie żeń-szenia mogą wytrzymać mrozy do -43’C, znacznie gorzej znoszą łagodne zimy z ociepleniami i deszczem.
Żeń-szeń kwitnie w połowie czerwca, owoce dojrzewają w końcu sierpnia. Długość kwitnienia jednego kwiatu wynosi 7-13 dni. W drugim roku życia owocuje tylko niewielka część roślin, masowe owocowanie zaczyna się od 3-4 roku życia. Największą zdolność kiełkowania mają nasiona z 5-6-letnich roślin (na jednej roślinie tworzy się 40 i więcej owoców zawierających od 80 do 100 nasion).

Znaczenie lecznicze ma korzeń zawierający glikozydy (około 21%), skrobię, tłuszcze, olejki eteryczne, witaminy B1, B2, C, żelazo, magnez, saponiny, pektyny i inne substancje. Głównymi substancjami czynnymi są saponiny trójterpenowe szeregu dammarowego, zwane panaksozydami. Preparaty sporządza się z wysuszonych, rzadziej świeżych korzenie żeń-szenia, a stosuje w celu zwiększania ogólnej wydolności organizmu, zdolności do pracy, wytrzymałości i odporności organizmu, leczenia chorób nerwowych, psychicznych, sercowo-naczyniowych i żołądkowo-jelitowych, w przypadku fizycznego i umysłowego przemęczenia, niedokrwistości, chorób wątroby i nerek, gruźlicy płuc, zwiększonej senności i w przypadku niektórych form impotencji. Żeń-szeń pobudza rozwój i czynność gruczołów płciowych. U diabetyków obniża poziom cukru we krwi. Zalecany jest ludziom wyczerpanym i osłabionym, a także cierpiącym na różne przewlekłe schorzenia,przy nieżycie żołądka, dla poprawy apetytu i wzmożenia czynności wątroby. Maść żeń-szeniowa przyspiesza gojenie się ran.
Eleuterokok kolczasty, inaczej żeń-szeń syberyjski (Eleutherococcus senticosus)
to sprawdzony środek zwalczający zmęczenie. Zazwyczaj można go bezpiecznie stosować przez dłuższy czas. Roślina ta poprawia wydajność organizmu.

Proszek otrzymuje się przez zmielenie dobrze wysuszonego korzenia. Płynny wyciąg jest to zagęszczony preparat zawierający w 1ml zespół czynnych fizjologicznie substancji 1g korzenia. Jest to najbardziej aktywny preparat.
Panuje przekonanie, że najsilniejsze działanie lecznicze i ogólnie wzmacniające uzyskuje się w zimie (w Chinach nie zaleca się stosować żeń-szenia, jako środka ogólnie wzmacniającego, w gorących miesiącach letnich). Praktycznie biorąc, nie ma przeciwwskazań przy używaniu żeń-szenia, należy jednak zrezygnować z leczenia jego preparatami w ciężkich przypadkach nadciśnienia z wyraźnymi zmianami miażdżycowymi naczyń serca i mózgu, przy stanach gorączkowych lub krwotokach.

Zapytania z Google:

  • zenszen koreanski
  • zagęszczony wyciag z żeń szenia koreańskiego 30:1

Comments are closed.